Hook
Tuần trước, tôi ngồi phân tích dữ liệu on-chain của một giao thức DeFi mới, thấy một điều thú vị: trong khi tổng TVL của nó tăng 30%, thì thanh khoản tập trung đến 70% từ một nhóm ví nhỏ. Tôi tự hỏi, liệu có một 'bức tường lửa' nào đó đang bảo vệ nó khỏi sự tấn công của thị trường, giống như cách mà Trung Quốc và Nga đang làm với Iran? Một bài báo trên Crypto Briefing mới đây đã khiến tôi suy nghĩ về điều đó. Nó nói rằng Iran không cần nói chuyện trực tiếp với Trump, vì Trung Quốc và Nga đã 'đảm bảo' điều đó.
Context
Là một người làm quant, tôi không tin vào những câu chuyện. Tôi tin vào dữ liệu. Nhưng dữ liệu địa chính trị thì khác. Nó không có sẵn trên blockchain, nhưng nó có thể được 'đọc' qua các tín hiệu. Hãy tưởng tượng một giao thức Layer 2 trên Ethereum: nó kế thừa bảo mật từ Layer 1, nhưng có thể hoạt động độc lập, với các giao dịch riêng. Iran, trong trường hợp này, là một 'Layer 2' của trật tự thế giới do Mỹ dẫn dắt. Trung Quốc và Nga đóng vai trò là 'sequencer' – họ xác nhận các giao dịch ngoại giao của Iran, giúp nó không cần phải tương tác trực tiếp với 'Layer 1' là Mỹ.
Bài báo gốc, mặc dù chỉ là một tin nhanh, nhưng đã đặt ra một câu hỏi cốt lõi: liệu sự hỗ trợ của Trung Quốc và Nga có thực sự đủ để Iran 'bỏ qua' Mỹ? Để trả lời, tôi không thể chỉ dựa vào một bài báo. Tôi cần phải 'check phân phối' – giống như tôi đã từng làm với các ICO năm 2017. Tôi cần phải nhìn vào dữ liệu: dòng chảy năng lượng, thương mại, và các tín hiệu on-chain (nếu có) của trật tự thế giới.
Core
Hãy bắt đầu với dữ liệu năng lượng. Iran có trữ lượng dầu mỏ lớn thứ ba thế giới. Trong 5 năm qua, bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ, xuất khẩu dầu của Iran vẫn duy trì ở mức 1.5-2 triệu thùng/ngày. Theo dữ liệu từ Vortexa và Kpler, phần lớn lượng dầu này chảy sang Trung Quốc. Đây không phải là một 'giao dịch' bình thường. Nó là một 'cross-chain swap' phi tập trung: Trung Quốc mua dầu Iran bằng đồng nhân dân tệ, và Iran sử dụng số tiền đó để mua hàng hóa từ Trung Quốc. Mỹ, với tư cách là 'validator' của hệ thống tài chính SWIFT không thể chặn được giao dịch này vì nó diễn ra ngoài chuỗi.
Tiếp theo, hãy nhìn vào dữ liệu quân sự. Iran có một chương trình tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (UAV) tiên tiến. Các báo cáo tình báo cho thấy Nga đã chuyển giao công nghệ cho Iran, đặc biệt là trong lĩnh vực UAV. Đây là một 'airdrop' công nghệ. Nó không xuất hiện trên bất kỳ sàn giao dịch nào, nhưng nó có giá trị chiến lược khổng lồ. Iran, nhờ đó, có thể tự sản xuất vũ khí mà không cần phải phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu do Mỹ kiểm soát.
Và cuối cùng, hãy nhìn vào dữ liệu ngoại giao. Trung Quốc và Nga đã sử dụng quyền phủ quyết của mình tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để ngăn chặn các nghị quyết trừng phạt Iran. Đây là một 'hợp đồng thông minh' địa chính trị: bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm cô lập Iran về mặt ngoại giao đều sẽ bị 'revert' bởi Trung Quốc và Nga. Iran, do đó, có một 'lớp bảo mật' ngoại giao vững chắc.
Từ góc nhìn của một quant, tôi thấy một mô hình rõ ràng: Iran đang xây dựng một 'DeFi stack' cho nền kinh tế và an ninh của mình. Nó sử dụng các 'blockchain' thay thế (Trung Quốc, Nga) để thực hiện các giao dịch (năng lượng, công nghệ, ngoại giao) mà không cần phải sử dụng 'blockchain' chính thống (Mỹ). Điều này cho phép Iran 'không cần nói chuyện trực tiếp với Trump' – giống như một người dùng DeFi không cần phải nói chuyện trực tiếp với ngân hàng trung ương.
Contrarian
Đây là lúc tôi phải đưa ra góc nhìn phản trực giác. Hầu hết mọi người sẽ nhìn vào sự ủng hộ của Trung Quốc và Nga dành cho Iran và kết luận rằng Iran đang 'thắng thế'. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Tương quan không phải là nhân quả. Việc Iran có thể 'không nói chuyện' với Mỹ không có nghĩa là nó đang ở vị thế tốt hơn. Nó chỉ đơn giản là đang ở trong một 'hệ sinh thái' khác – một hệ sinh thái có tính thanh khoản thấp hơn, biến động cao hơn, và rủi ro đối tác lớn hơn.
Hãy nhìn vào 'tokenomics' của mô hình này. Trung Quốc và Nga không phải là những đối tác vị tha. Họ có lợi ích riêng. Trung Quốc muốn có nguồn năng lượng giá rẻ và ổn định. Nga muốn có một đồng minh để chống lại Mỹ. Iran, trong mối quan hệ này, là một 'tài sản' – nhưng cũng là một 'khoản nợ'. Nếu Trung Quốc hoặc Nga cảm thấy rằng chi phí để hỗ trợ Iran vượt quá lợi ích, họ có thể 'thanh lý' vị thế của mình. Điều này sẽ khiến Iran hoàn toàn cô lập.
Một điểm mù khác là sự phụ thuộc vào công nghệ. Iran đang nhận công nghệ UAV từ Nga, nhưng công nghệ đó có thể bị 'backdoor' hoặc 'phụ thuộc' vào các linh kiện do Nga sản xuất. Nếu Nga quyết định 'cắt' nguồn cung, hoặc nếu các lệnh trừng phạt của Mỹ khiến Nga không thể sản xuất các linh kiện đó, Iran sẽ gặp khó khăn. Đây là rủi ro 'smart contract' trong thế giới thực: một lỗ hổng trong chuỗi cung ứng có thể làm sụp đổ toàn bộ hệ thống.
Takeaway
Vậy, bài học cho chúng ta là gì? Trong thị trường đi ngang này, khi mọi người đang chờ đợi hướng đi, tôi thấy một tín hiệu rõ ràng từ câu chuyện của Iran. Các cấu trúc 'phi tập trung' – dù là trong blockchain hay địa chính trị – không phải là không có rủi ro. Chúng có thể mang lại sự tự do và khả năng chống kiểm duyệt, nhưng chúng cũng đi kèm với sự phức tạp và các điểm yếu mới.
Tuần tới, tôi sẽ theo dõi chặt chẽ dữ liệu xuất khẩu dầu của Iran và các tuyên bố từ Trung Quốc và Nga. Nếu thấy bất kỳ sự bất thường nào – chẳng hạn như một sự sụt giảm đột ngột trong lượng dầu xuất sang Trung Quốc, hoặc một sự thay đổi trong giọng điệu ngoại giao – tôi sẽ biết rằng 'lớp bảo mật' của Iran đang bị suy yếu. Và một khi lớp bảo mật đó suy yếu, Iran sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải nói chuyện trực tiếp.
Giống như một dự án DeFi, sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở việc nó có thể 'không nói chuyện' với ai, mà còn ở việc nó có thể sống sót khi tất cả các cầu nối đều bị đốt cháy.