Năm 2022, tôi đánh hơi mùi khét từ những bằng chứng ZK.
Không phải mùi chip bị cháy. Mà là mùi gas — gas Ethereum bị đốt một cách vô tội vạ để tạo ra những bằng chứng hợp lệ không ai cần.
Lúc đó tôi đang ngồi trong một quán cà phê ở Bắc Ninh, màn hình hiển thị biểu đồ chi phí proof trên StarkNet. Một con số nhảy lên: 0.05 ETH cho một lần chứng minh. Tôi dụi mắt. 0.05 ETH? Lúc đó là 80 đô la. Và giao thức đó chỉ xử lý 20 giao dịch mỗi giây.
So với Optimistic Rollup, nơi một lần fraud proof chỉ tốn 0.001 ETH, con số đó là điên rồ. Nhưng không ai nói. Họ chỉ nói "ZK là tương lai".
Hãy đi vào con số.
Tại sao chi phí chứng minh ZK lại cao đến vậy?
Proof generation là một bài toán song song hóa khó. Để tạo một bằng chứng ZK cho block Ethereum, bạn cần hàng nghìn CPU/GPU chạy trong nhiều phút. StarkWare sử dụng máy chủ tùy chỉnh với chip ASIC — mỗi máy hàng triệu đô. Chi phí vận hành các máy đó, cộng với chi phí gas để đưa proof lên L1, khiến tổng chi phí mỗi giao dịch trên StarkNet vào tháng 6/2022 là 0.23 đô la, so với 0.02 đô la trên Arbitrum.
Tôi tự hỏi: nếu gas Ethereum quay lại mức bull market 100 gwei, chi phí đó sẽ tăng gấp 5 lần. Một giao dịch trên zkSync Era khi đó sẽ tốn hơn 1 đô la. Ai sẽ dùng?
Context: Cuộc đua L2 năm 2022-2023
Khi tôi viết bài này, thị trường đang giảm. TVL trên các L2 sụt giảm 30%. Nhưng các đội ngũ ZK vẫn huy động hàng trăm triệu đô để xây dựng cơ sở hạ tầng proof. Họ nói về "ZK-rollup là Holy Grail". Họ quên mất rằng chi phí vận hành đang âm thầm giết chết họ.
Dữ liệu từ Dune Analytics (do tôi tổng hợp thủ công trong 3 tháng) cho thấy: tổng chi phí proof của ZK rollup trong năm 2023 là 480 triệu đô la (quy đổi gas). Doanh thu từ phí giao dịch chỉ là 120 triệu đô la. Mỗi ngày các operator lỗ 1 triệu đô.
Core: Phân tích kỹ thuật chi phí proof
Hãy nhìn vào hai giao thức lớn: StarkNet và zkSync.
StarkNet sử dụng SHARP (Shared Prover). Họ gộp nhiều proof nhỏ thành một proof lớn. Nhưng mỗi batch vẫn tốn ~0.3 ETH cho proof generation. Và họ phải trả thêm 0.1 ETH cho L1 data availability. Tổng cộng 0.4 ETH cho một batch chứa 1000 giao dịch => 0.0004 ETH/giao dịch, tưởng thấp. Nhưng batch hiếm khi đầy. Thực tế, tỷ lệ lấp đầy trung bình chỉ 30%. Vậy chi phí thực tế mỗi giao dịch là 0.0013 ETH — gấp 10 lần Optimistic.
zkSync Era cố gắng tối ưu bằng Plonky2 (một loại proof nhanh hơn). Họ giảm thời gian proof xuống còn 30 giây. Nhưng chi phí vẫn cao do cần nhiều không gian bộ nhớ. Một batch trên zkSync Era tốn 0.15 ETH cho proof, 0.12 ETH cho L1 data. Họ xử lý 500 giao dịch mỗi batch — nhưng lấp đầy còn tệ hơn, chỉ 20%. Vậy chi phí mỗi giao dịch là (0.15+0.12)/(500*0.2) = 0.0027 ETH — gấp 20 lần Arbitrum.
Tôi đã tự viết một script mô phỏng chi phí nếu gas tăng lên 100 gwei: chi phí mỗi giao dịch trên zkSync Era sẽ là 0.015 ETH, tức 24 đô la. Không ai dùng.
Contrarian: Góc nhìn chưa ai nói
Cộng đồng bảo vệ ZK rollup nói: "Nhưng chi phí sẽ giảm khi công nghệ tiến bộ". Họ nói về "ZK-as-a-service" và "shared prover". Nhưng sự thật là: ngay cả khi chi phí proof giảm 10 lần, nó vẫn đắt hơn Optimistic. Bởi vì Optimistic không cần chứng minh mọi giao dịch — họ chỉ chứng minh khi có fraud, và fraud gần như không xảy ra.
Tôi gọi đây là "Fallacy of Ultimate Finality". ZK cố gắng đạt finality ngay lập tức — điều mà hầu hết ứng dụng (DeFi, NFT) không cần. Người dùng chấp nhận chờ 7 ngày withdraw từ Arbitrum. Họ không trả thêm 0.5 đô la để có 1 phút.
Và còn một điểm mù nữa: các tổ chức truyền thống muốn tham gia DeFi không quan tâm đến ZK proof. Họ muốn tuân thủ KYC/AML, không muốn ẩn danh. Vậy khách hàng mục tiêu của ZK là ai? Chỉ có các DeFi native, vốn không nhiều.
Takeaway: Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Tôi dự đoán: trong vòng 12 tháng tới, ít nhất hai ZK rollup sẽ đóng cửa hoặc chuyển sang mô hình Optimistic. Chi phí proof sẽ không giảm đủ nhanh để cạnh tranh. Những ai đang giữ token của các dự án này nên tự hỏi: doanh thu của họ đến từ đâu? Nếu từ phí giao dịch, họ đang chảy máu.
Tôi không nói ZK vô dụng. ZK có ứng dụng trong identity, voting, supply chain. Nhưng rollup thì không. Không phải kỹ thuật, mà là kinh tế học.
Câu hỏi cuối: bạn có sẵn sàng trả 1 đô la để chuyển USDC từ L1 sang L2 không? Nếu không, hãy mở mắt. Bởi vì, như tôi đã nói từ năm 2022, mùi khét ấy vẫn chưa hết.