Trong 7 ngày qua, Crypto Briefing đưa tin Iran và Oman gần đạt thỏa thuận kiểm soát eo biển Hormuz và thu 'phí dịch vụ'. Con số nền: khoảng 21 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua một eo biển rộng chưa đến 33 km tại điểm hẹp nhất. Nếu đây là một giao thức DeFi, tôi sẽ cảnh báo ngay: pool thanh khoản quá lớn, oracle không độc lập, và nhóm phát triển đang cố thêm một lớp phí mà không có cơ chế thanh lý rõ ràng. Cảnh báo đỏ của một dự án không nằm ở việc nó hứa hẹn bao nhiêu, mà nằm ở việc nó mô tả cưỡng chế như thế nào. Thông cáo này không mô tả cưỡng chế. Đó là điểm bắt đầu.
Hãy xác định bối cảnh. Hormuz là một kênh dẫn dầu, nhưng cũng là một hợp đồng giao thông quốc tế. Iran sở hữu năng lực phủ đầu bằng hàng nghìn tên lửa chống hạm, tàu nhanh, thủy lôi. Oman sở hữu bán đảo Musandam, mảnh đất nằm ngay tại điểm thắt, một vị trí quan sát tự nhiên. Theo UNCLOS, Hormuz thuộc chế độ quá cảnh, và các quốc gia ven biển không được cản trở. Oman đã phê chuẩn UNCLOS. Iran chưa phê chuẩn. Khoảng trống pháp lý đó chính là bug mà một bên có thể khai thác: một bên có lực lượng, một bên có chữ ký.
Khi nhận một dự án audit, tôi bắt đầu bằng việc vẽ luồng dữ liệu. Ở Hormuz, luồng dữ liệu là: tàu bật AIS -> vệ tinh/radar ghi nhận -> một thực thể tính phí -> một thực thể thu tiền. Mỗi mũi tên này là một điểm thất bại. AIS là một giao thức không xác thực. Tàu có thể tắt AIS, giả mạo AIS, hoặc khai sai tải trọng. Nếu phí dựa trên trọng tải khai báo, đây giống hệt oracle vay bị thao túng giá trong một giao thức phi tập trung.
Tôi đã dành mười lăm năm quan sát ngành này. Kinh nghiệm audit của tôi cho tôi một quy tắc rõ: các lỗ hổng chết người nằm ở giả định, không nằm ở code. Năm 2020, tôi gửi chín issue cho SushiSwap v1; một lỗi nghiêm trọng cho phép thao túng giá thông qua flash loan. Lỗi không nằm ở thuật toán AMM, mà nằm ở giả định rằng giá spot tại khối hiện tại là giá thật. Dự án này cũng có cùng giả định: nó giả định rằng mọi con tàu đều muốn trả phí để tránh rủi ro. Nhưng rủi ro được định nghĩa bởi chính bên thu phí. Trong một hệ thống không có trọng tài độc lập, điều đó tạo ra xung đột lợi ích nghiêm trọng.
Lớp thứ hai là thanh toán. Nếu phí dịch vụ được thu bằng USD qua hệ thống ngân hàng, Iran bị cắt khỏi SWIFT nên gần như không thể nhận. Nếu thu bằng mã hóa, ai là sàn thanh toán? Nếu là một bên trung gian của Oman, bên đó sẽ đối mặt với rủi ro bị OFAC liệt kê. Nếu là hàng đổi hàng, hợp đồng không còn là tài chính mà là chuỗi trao đổi. Tôi từng kiểm tra một dự án NFT tên Kryptonauts, tuyên bố minting gas-free nhưng thực chất là một wrapper thu phí gas qua hợp đồng riêng. Phí dịch vụ ở Hormuz có thể là wrapper cho một loại phí bảo vệ. Tên gọi không quan trọng. Dòng tiền mới quan trọng.
Hãy nhìn vào cấu trúc quản trị như một DAO. Hai validator, một bên nắm vũ lực, một bên nắm địa lý. Trong một DAO, validator phải stake tài sản để có thể bị xử phạt nếu hành vi sai lệch. Ở đây, Iran stake gì? Uy tín chính trị. Oman stake gì? Tư cách thành viên GCC. Không có tài sản nào bị khóa. Không có kỷ luật. Nếu một bên đổi ý, toàn bộ hệ thống sụp đổ mà không cần fork. Một hợp đồng thông minh thực thụ phải có điều kiện slashing. Hợp đồng này không có.
Tiếp theo, hãy so sánh với kênh đào Suez. Suez được vận hành bởi một thực thể có chủ quyền duy nhất, dựa trên một tài sản nhân tạo, với bảng giá công khai và lịch trình tàu cụ thể. Hormuz là một vùng nước quốc tế tự nhiên. Phí dịch vụ ở Hormuz không có tài sản cơ sở rõ ràng. Nó giống một loại stablecoin không có dự trữ: giá trị của nó phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng cưỡng chế của bên phát hành. Khi cưỡng chế yếu, phí chỉ là một dòng chú thích trong whitepaper.
Tôi đã mất 500 USD trong ICO Confido năm 2017. Tôi đọc whitepaper, tự kiểm tra hợp đồng và tìm ra một lỗi cho phép rút toàn bộ quỹ. Tôi báo cáo trên diễn đàn, nhưng team đã exit scam ngay sau đó. Trải nghiệm đó dạy tôi một điều: phát hiện kẻ lừa đảo không mang lại lợi nhuận. Điều quan trọng hơn là ước lượng xác suất vỡ nợ trước khi cung cấp thanh khoản. Hiệp định Iran-Oman, nếu có, là một dạng cung cấp thanh khoản. Thanh khoản ở đây là niềm tin của các hãng tàu. Nếu một con tàu của Trung Quốc từ chối trả phí, sẽ xảy ra chuyện gì? Không có câu trả lời. Đó là một smart contract không có hàm thanh lý.
Có một khả năng kỹ thuật bị bỏ qua: nếu họ dùng smart contract để thu phí, việc xử phạt có thể tự động hóa trong sổ cái. Nhưng bạn không thể tự động hóa cưỡng chế trên biển. Một token không thể ngăn một tàu chở dầu đi qua. Nó chỉ có thể ghi lại việc ai đã trả phí. Nhật ký đó không có giá trị nếu không có tòa án, không có phong tỏa cảng, không có bảo hiểm chấp nhận. Trong một dự án blockchain, điều này được gọi là thiếu finality. Bạn có thể ghi giao dịch, nhưng không thể kết thúc tranh chấp.
Nhưng hãy nhìn về phía phe bò. Có một lập luận hợp lý rằng Iran và Oman đang phản ứng với một trật tự cũ đang nứt. Mỹ từng bảo vệ các tuyến hàng hải bằng hạm đội, nhưng cam kết đó không còn tuyệt đối khi trọng tâm quân sự dịch chuyển sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Nếu một quốc gia ven eo biển cung cấp dịch vụ dẫn đường, giám sát và cứu hộ, việc thu phí có thể được coi là một hình thức thu lại chi phí vận hành. Suez Canal làm điều đó. Singapore làm điều đó. Tại sao Hormuz lại phải là một ngoại lệ?
Đó là phần mà các nhà phân tích phương Tây thường bỏ qua: quyền tài phán trên biển luôn luôn là một sự thương lượng, không phải một hằng số vật lý. UNCLOS là một framework, nhưng nó không tự thực thi. Nếu một liên minh mới gồm các quốc gia ven eo biển quyết định viết lại luật chơi, thì phí dịch vụ trở thành một đặc quyền địa lý được token hóa. Về lý thuyết, họ có thể phát hành một loại tín chỉ đi qua trên một chuỗi khối, giống như NFT permit. Nhưng tôi đã thấy quá nhiều dự án như vậy. Rào cản không nằm ở công nghệ, mà nằm ở việc các bên phát hành không thể từ bỏ quyền tùy ý in thêm phí. Các nhà phát hành truyền thống không thể chịu được việc mất đi sự kiểm soát.
Vậy phe bò đúng đến đâu? Họ đúng khi nói rằng một thỏa thuận song phương có thể là tín hiệu của một thế giới đa cực. Họ sai khi cho rằng thỏa thuận đó bền vững. Một hệ thống phí đi qua chỉ sống sót nếu ba điều kiện được xác minh: danh tính tàu, giá phí, và biện pháp cưỡng chế không thể bị mua chuộc. Không có điều kiện nào trong số đó được thiết lập ở Hormuz. AIS có thể bị tắt. Giá phí có thể bị thay đổi theo quyết định. Cưỡng chế đòi hỏi hải quân, và hải quân của hai bên không có lịch sử phối hợp. Đây không phải là một giao thức trưởng thành. Đây là một testnet.
Tôi không quan tâm đến khía cạnh đạo đức của việc thu phí. Tôi quan tâm đến kiến trúc. Trong một thị trường đi ngang, các tín hiệu yếu thường bị bỏ qua. Đây là một tín hiệu yếu nhưng có cấu trúc lặp lại. Hãy quan sát cách Mỹ, Trung Quốc và Ấn Độ phản ứng. Nếu họ phản ứng bằng các cuộc tuần tra chung, bạn sẽ thấy một lớp bảo hiểm mới được thêm vào hợp đồng biển. Nếu họ im lặng, bạn sẽ thấy các eo biển khác bắt đầu copy: Malacca, Bab el-Mandeb, thậm chí là các tuyến vận tải Bắc Cực. Khi đó, phí dịch vụ không còn là địa chính trị. Nó trở thành một cơ chế định giá toàn cầu.
Kết lại, tôi muốn đặt một câu hỏi mang tính xây dựng: Nếu bạn là hãng tàu, bạn có chấp nhận một oracle do bên thu phí vận hành không? Nếu bạn là chủ hàng, bạn có xác minh được danh tính của người bán tín chỉ qua lại không? Trong crypto, câu trả lời đã được biết đến: bạn cần một lớp xác minh độc lập, một cơ chế thanh lý tự động và một cộng đồng validator không có xung đột lợi ích. Hormuz không có lớp nào trong ba lớp đó. Vì vậy, mặc dù thỏa thuận có thể được công bố, tôi đánh giá đây là một dự án không có mã nguồn mở, không có mô phỏng rủi ro, và không có kế hoạch thoát hiểm.