Trong 7 ngày qua, một giao thức thanh toán ẩn danh có vốn hóa thị trường chưa đến 100 triệu đô la đã mất 40% thanh khoản của các pool chính. CoinMarketCap hiển thị khối lượng giao dịch giảm 60% so với tháng trước. Nhưng điều thú vị không nằm ở con số, mà nằm ở câu chuyện đằng sau nó — một câu chuyện về sự sống còn trong bóng tối, về việc bị săn đuổi và tìm kiếm một 'vùng xám' hợp pháp.
Khi tôi còn là một sinh viên năm nhất ở Mumbai, Vitalik Buterin là vị thần của tôi. Tôi đã đọc whitepaper Ethereum như một cuốn kinh thánh, và dành ba tháng để nghiên cứu về Proof-of-Work. Tôi tin rằng blockchain là công cụ giải phóng con người khỏi mọi trung gian. Nhưng khi lớn lên trong thị trường, tôi nhận ra rằng 'phi tập trung' không phải là một trạng thái tuyệt đối, mà là một cuộc đấu tranh không ngừng. Và cuộc đấu tranh đó, hôm nay, đang diễn ra gay gắt nhất tại các giao thức quyền riêng tư.
Giao thức này được xây dựng trên một cơ chế lai: sử dụng zk-SNARKs để ẩn danh người gửi, và một relay mạng lưới để che giấu địa chỉ IP. Về mặt lý thuyết, nó là một trong những giải pháp bảo vệ quyền riêng tư mạnh mẽ nhất. Nhưng thực tế, nó đang bị mắc kẹt trong một 'song đề tù nhân' kỹ thuật và pháp lý.
Hãy nhìn vào mã nguồn mở. Dự án này có 2.500 dòng code Python mà tôi từng đóng góp cho một dự án tương tự, nó rất đẹp. Nhưng vẻ đẹp đó lại thu hút những kẻ săn mồi. Các cơ quan quản lý nhìn vào nó và thấy một công cụ để rửa tiền, tài trợ khủng bố. Cộng đồng nhìn vào nó và thấy một pháo đài bất khả xâm phạm. Sự thật nằm ở đâu đó giữa hai thái cực này.
Sự thật là, hầu hết các giao thức ẩn danh đều có một điểm yếu chết người: tính thanh khoản của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào các sàn giao dịch tập trung. Bạn không thể dễ dàng mua token ẩn danh bằng tiền pháp định. Bạn phải đi qua một sàn giao dịch KYC, và đó là nơi dấu vết của bạn bắt đầu. Đây là nghịch lý của 'lối ra tập trung' (centralized exit).
Tôi đã từng viết một bài phân tích dài 3500 từ về vấn đề này. Trong đó, tôi chỉ ra rằng ngay cả khi bạn sử dụng giao thức ẩn danh hoàn hảo, khoảnh khắc bạn chuyển đổi tài sản đó thành tiền pháp định, bạn đã lộ diện. 'Cộng đồng là layer 2 của tất cả', nhưng layer 2 đó lại bao gồm các ngân hàng và cơ quan thuế.
Nhưng câu chuyện còn sâu sắc hơn thế. Giao thức này không chỉ mất thanh khoản vì sợ hãi. Nó mất thanh khoản vì một cuộc chiến nội bộ. Nhóm phát triển đã chia rẽ về việc có nên thêm một tính năng 'tuân thủ' hay không. Một phe tin rằng bất kỳ sự thỏa hiệp nào về quyền riêng tư đều là sự phản bội triết lý cốt lõi. Phe kia cho rằng nếu không có tính năng đó, giao thức sẽ chết vì thiếu người dùng hợp pháp.
Tôi đã chứng kiến cuộc tranh luận này trong các buổi thảo luận nhóm nhỏ mà tôi tổ chức. Một lập trình viên trẻ đã nói: 'Code này không phải để làm hài lòng chính phủ. Code này để giải phóng con người.' Nhưng tôi hỏi anh ta: 'Vậy làm thế nào để một người bình thường, không phải tội phạm, có thể sử dụng nó mà không sợ bị điều tra?' Anh ta im lặng.
Đây là điểm mù mà tôi muốn nói đến. Cộng đồng crypto thường xem quyền riêng tư như một quyền tuyệt đối. Nhưng trong thế giới thực, quyền riêng tư luôn là một cuộc mặc cả. Bạn không thể có ẩn danh hoàn toàn và thanh khoản sâu cùng một lúc. Bạn không thể xây dựng một hệ thống chống lại mọi hình thức kiểm soát và mong đợi nó được chấp nhận rộng rãi.
Tôi nhìn thấy một con đường phía trước. Con đường đó không phải là đầu hàng hoàn toàn trước các cơ quan quản lý, cũng không phải là ẩn mình trong bóng tối mãi mãi. Con đường đó là 'bảo mật có thể chứng minh' (provable privacy) — nơi bạn có thể chứng minh rằng mình không làm gì sai mà không cần tiết lộ tất cả thông tin.
Đó là lý do tại sao tôi tin rằng giao thức này vẫn còn cơ hội. Nó đang mất thanh khoản, nhưng nó đang có một cuộc đối thoại. Và trong một thị trường đi ngang, cuộc đối thoại đó là tài sản quý giá nhất. Bởi vì cuối cùng, quyền riêng tư không phải là một công tắc bật tắt. Nó là một quang phổ, và chúng ta phải học cách điều hướng nó.
Nếu bạn hỏi tôi: 'Liệu giao thức này có tồn tại được không?' Tôi sẽ trả lời: 'Nó sẽ tồn tại, nhưng không phải như hình dạng ban đầu.' Giống như tôi đã từng mất 70% danh mục đầu tư trong bear market 2022 và tìm thấy chính mình, giao thức này sẽ phải 'tái sinh' từ cuộc khủng hoảng này. Và câu hỏi thực sự là: chúng ta có sẵn sàng để nó thay đổi không? Hay chúng ta sẽ giữ nguyên lý tưởng và chết trong bóng tối?