Khi ngân hàng đua nhau chấm điểm Bitcoin, tôi tự hỏi: liệu điểm số có đo được sự tự do?
Mới đây, MicroStrategy (nay là Strategy) tung ra bảng xếp hạng “Bitcoin Bank Adoption Index” – chấm điểm 25 ngân hàng Mỹ dựa trên mức độ tham gia vào hệ sinh thái Bitcoin. Fidelity dẫn đầu với 71%, các ngân hàng còn lại bám đuổi sít sao trong khoảng 3 điểm. Một con số đẹp, một câu chuyện hấp dẫn… nhưng tôi thấy mùi marketing quen thuộc.
Bảng điểm này dựa trên ba trụ cột: giao dịch, lưu ký và sản phẩm. Nghe có vẻ toàn diện, nhưng hãy nhìn kỹ: điểm số chênh lệch chưa tới 3% giữa các ngân hàng đứng thứ hai trở đi. Về mặt thống kê, đó là nhiễu – không phải cạnh tranh thực sự. Các ngân hàng lớn như Goldman Sachs, JPMorgan vẫn chỉ cung cấp dịch vụ lưu ký OTC cho khách hàng tổ chức, chưa hề nắm giữ Bitcoin trên bảng cân đối kế toán của họ.
Tôi nhớ năm 2017, khi tổ chức meetup về ICO, tôi từng nói: “Đừng tin vào điểm số, hãy nhìn vào sản phẩm.” Lúc đó OmiseGO được điểm cao về công nghệ nhưng không có gì trong tay. Hôm nay, lịch sử lặp lại với một bảng điểm khác. Báo cáo tài chính quý gần nhất của các ngân hàng này cho thấy doanh thu từ crypto chưa tới 1% tổng thu nhập. 71% của Fidelity? Con số đó chỉ phản ánh họ bắt đầu sớm nhất (từ 2018), chứ không phải họ đang đổ hàng tỷ USD vào Bitcoin.
Điều contrarian ở đây: sự cạnh tranh này thực ra chứng tỏ Bitcoin đang bị “thuần hóa”. Các ngân hàng không quan tâm đến phi tập trung, tự do tài chính hay khả năng chống kiểm duyệt. Họ chỉ muốn phí giao dịch, phí lưu ký và các sản phẩm phái sinh. Khi ETF spot được phê duyệt, tôi đã viết: “BTC trở thành đồ chơi của Phố Wall, tầm nhìn peer-to-peer electronic cash của Satoshi đã chết.” Bảng xếp hạng này là bằng chứng rõ ràng nhất – các ngân hàng đang đua nhau làm “người gác cổng” cho một thứ vốn dĩ không cần cổng.
Tôi từng trải qua mùa đông 2022, động viên hàng trăm người không bán tháo vì tin vào giá trị dài hạn. Nhưng hôm nay, tôi lại lo lắng vì sự thống trị của institutional. Họ mang đến sự ổn định, nhưng cái giá là gì? Một hệ thống tài chính mà giao dịch Bitcoin phải qua ngân hàng, phải KYC, phải chịu phí và có thể bị kiểm soát bất cứ lúc nào.
Core Insight của tôi rất rõ ràng: Bảng xếp hạng này không đo lường sự chấp nhận của ngân hàng, nó đo lường khả năng kiếm tiền từ Bitcoin của ngân hàng. Và người tạo ra nó – Strategy – là công ty nắm giữ nhiều Bitcoin nhất, nên họ có động cơ rõ ràng để thổi phồng câu chuyện. Đây là “index của người bán”, không phải index của người dùng.
Khi viết bài này, tôi nhớ lại workshop NFT năm 2021: tôi từng nói với các nghệ sĩ rằng blockchain mang lại quyền sở hữu thực sự. Nhưng nếu quyền sở hữu đó phải thông qua ngân hàng, thì nó còn là quyền sở hữu không? Bitcoin + Ngân hàng = Tự do có giám sát? Câu trả lời, theo tôi, là không.
Sự thật đằng sau bảng xếp hạng: điểm càng cao, càng xa tầm nhìn ban đầu. Các ngân hàng sẽ không bao giờ xây dựng một hệ thống peer-to-peer thực sự; họ xây dựng các phiên bản có kiểm soát. Vậy chúng ta đang chứng kiến sự chấp nhận hay sự đầu hàng?
Tôi để lại câu hỏi đó cho các bạn. Còn tôi, tôi sẽ tiếp tục theo dõi các dự án DeFi thực sự phi tập trung, nơi mà lãi suất đến từ cung cầu thị trường, không phải từ quyết định của hội đồng quản trị. Và tôi hy vọng, một ngày nào đó, chúng ta sẽ có một bảng xếp hạng khác – bảng xếp hạng về mức độ phi tập trung, chứ không phải mức độ tham gia của các tổ chức tài chính truyền thống.